Pierwsze objawy RZS to najczęściej poranna sztywność stawów trwająca dłużej niż 30 minut, obrzęk i ból drobnych stawów dłoni lub stóp, zwykle po obu stronach ciała, oraz przewlekłe zmęczenie. Takie objawy utrzymujące się kilka tygodni są wskazaniem do pilnej konsultacji reumatologicznej. Według rekomendacji EULAR osoba z obrzękiem stawów powinna trafić do reumatologa w ciągu 6 tygodni od początku objawów, bo wczesne leczenie najskuteczniej chroni stawy przed trwałym uszkodzeniem.

Czym jest RZS?

Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) to przewlekła choroba autoimmunologiczna. Układ odpornościowy atakuje błonę maziową stawów, co wywołuje stan zapalny, ból i obrzęk, a z czasem może niszczyć chrząstkę, kość i więzadła.

RZS częściej dotyka kobiet niż mężczyzn. Może zacząć się w każdym wieku, najczęściej u osób w wieku średnim. Ryzyko zwiększają m.in. palenie tytoniu i obciążenie rodzinne. Choroba nie dotyczy wyłącznie stawów – przewlekły stan zapalny może wpływać też na serce, płuca, oczy i naczynia krwionośne.

Nieleczone RZS może prowadzić do deformacji stawów i utraty sprawności. Współczesne leczenie u wielu pacjentów pozwala jednak uzyskać remisję lub niską aktywność choroby, pod warunkiem że zostanie rozpoczęte wcześnie.

Pierwsze objawy reumatoidalnego zapalenia stawów

RZS – objawy na początku bywają subtelne i łatwo je wziąć za przemęczenie lub przeciążenie. Wspólna cecha to charakter zapalny: dolegliwości są najsilniejsze po odpoczynku, a słabną w ruchu.

Najczęstsze wczesne objawy:

• poranna sztywność stawów trwająca dłużej niż 30 minut,
• obrzęk, bolesność i ucieplenie stawów, zwłaszcza palców dłoni, nadgarstków i stóp,
• trudność z zaciśnięciem dłoni w pięść, zapięciem guzików, otwarciem słoika,
• ból przy ściskaniu dłoni lub stopy w poprzek (w okolicy stawów u nasady palców),
• przewlekłe zmęczenie, spadek apetytu, stany podgorączkowe.

Poranna sztywność stawów

Jednym z najbardziej typowych objawów jest sztywność stawów rano. W RZS trwa zwykle dłużej niż 30 minut, a w okresach zaostrzeń nawet kilka godzin. Pacjenci opisują trudność z zaciśnięciem dłoni w pięść czy poruszaniem palcami tuż po wstaniu. Sztywność stopniowo ustępuje wraz z ruchem.

Czas trwania porannej sztywności to jeden z parametrów, o które reumatolog pyta w wywiadzie, dlatego warto go zmierzyć przez kilka dni przed wizytą.

Obrzęk, ból i symetryczne dolegliwości

RZS najczęściej zajmuje drobne stawy rąk i stóp, zwykle po obu stronach ciała jednocześnie. Początek nie zawsze jest jednak symetryczny – choroba może zacząć się od jednego stawu, np. nadgarstka lub kolana. Typowe są obrzęk, bolesność i ucieplenie stawów. U części chorych pojawiają się też twarde, niebolesne guzki podskórne, np. przy łokciach.

Jak odróżnić RZS od zwykłego bólu stawów?

Ból zapalny w RZS jest najsilniejszy rano i po bezruchu, a ból przeciążeniowy lub zwyrodnieniowy – po wysiłku. To najprostsza wskazówka, ale rozpoznanie zawsze stawia lekarz.

Cecha	RZS (zapalenie)	Zmiany zwyrodnieniowe lub przeciążenie
Poranna sztywność	dłużej niż 30 minut	zwykle ustępuje w ciągu 30 minut
Kiedy boli najbardziej	rano i po odpoczynku, słabnie w ruchu	po wysiłku, ustępuje po odpoczynku
Które stawy	drobne stawy dłoni, nadgarstki, stopy, zwykle symetrycznie	kolana, biodra, kręgosłup, stawy obciążane
Obrzęk i ucieplenie	częste, „miękki” obrzęk	rzadziej, raczej twarde zgrubienia kostne
Objawy ogólne	zmęczenie, stany podgorączkowe, spadek apetytu	zwykle brak

Więcej o przyczynach bólu stawów, w tym o urazach i zwyrodnieniach, piszemy w artykule Bóle stawów – co mogą oznaczać i kiedy udać się do reumatologa?.

Jak wygląda diagnostyka u reumatologa?

RZS rozpoznaje reumatolog na podstawie wywiadu, badania stawów oraz wyników badań krwi i badań obrazowych. Żaden pojedynczy wynik nie przesądza o rozpoznaniu.

Podczas diagnostyki lekarz zwykle:

1.    pyta o czas trwania objawów, długość porannej sztywności, choroby w rodzinie i palenie tytoniu,

2.    bada stawy pod kątem obrzęku, bolesności i ograniczenia ruchu,

3.    zleca badania krwi,

4.    w razie potrzeby kieruje na badania obrazowe.

Badanie	Co mówi lekarzowi
OB, CRP	czy w organizmie toczy się stan zapalny i jak jest nasilony
Morfologia	m.in. niedokrwistość, częsta w RZS
Czynnik reumatoidalny (RF)	przeciwciała obecne u ponad połowy chorych, ale także u części osób zdrowych
Przeciwciała anty-CCP	bardziej swoiste dla RZS, pomagają ocenić rokowanie
USG stawów	wczesne wykrycie zapalenia błony maziowej, także gdy obrzęk nie jest widoczny
RTG dłoni i stóp	ocena nadżerek i zmian w kościach, punkt odniesienia do kontroli

Ujemne RF i anty-CCP nie wykluczają RZS – istnieje postać seronegatywna. Dlatego o rozpoznaniu decyduje całościowa ocena kliniczna. Badania krwi, w tym OB, CRP, morfologię, czynnik reumatoidalny i anty-CCP, można wykonać w punkcie badań analitycznych nMedica.

Jak leczy się RZS?

Leczenie RZS opiera się na lekach modyfikujących przebieg choroby (z ang. DMARD), które hamują proces zapalny i chronią stawy przed zniszczeniem. Rekomendacje EULAR zalecają rozpoczęcie takiego leczenia jak najwcześniej, najlepiej w ciągu 3 miesięcy. Podstawowym lekiem jest zwykle metotreksat, a przy niewystarczającej odpowiedzi lekarz może dołączyć inne leki, w tym biologiczne.

Leczenie farmakologiczne uzupełniają:

• regularne, dobrane do możliwości ćwiczenia i fizjoterapia,
• rzucenie palenia,
• utrzymanie prawidłowej masy ciała,
• dbanie o zęby i aktualne szczepienia,
• kontrola chorób współistniejących, m.in. ryzyka sercowo-naczyniowego.

Leczenie jest długotrwałe i wymaga regularnych kontroli u reumatologa oraz badań laboratoryjnych monitorujących skuteczność i bezpieczeństwo terapii. Leków nie należy odstawiać samodzielnie, nawet gdy objawy ustąpią.

Dlaczego szybka konsultacja ma znaczenie?

Pierwsze miesiące choroby to tzw. okno terapeutyczne. Leczenie rozpoczęte w tym czasie daje największą szansę na zahamowanie zmian w stawach, zanim dojdzie do nadżerek i deformacji, których nie da się cofnąć.

Kiedy umówić wizytę u reumatologa: gdy od kilku tygodni utrzymuje się obrzęk co najmniej jednego stawu, poranna sztywność trwa dłużej niż 30 minut lub ból obejmuje drobne stawy obu dłoni czy stóp. Nie należy czekać, aż objawy „same miną”.

Jeśli obserwują Państwo u siebie takie objawy, zapraszamy na konsultację do reumatologa w nMedica. Na wizytę warto zabrać wyniki dotychczasowych badań i listę przyjmowanych leków.

Najczęściej zadawane pytania

Czy RZS można wyleczyć?

Nie da się go trwale wyleczyć, ale można go skutecznie kontrolować. U wielu pacjentów wcześnie rozpoczęte leczenie pozwala osiągnąć remisję, czyli stan bez aktywnego zapalenia.

Czy ujemny czynnik reumatoidalny wyklucza RZS?

Nie. Część chorych ma ujemne zarówno RF, jak i anty-CCP. Z kolei dodatni RF zdarza się u osób zdrowych. Wynik interpretuje reumatolog razem z objawami i badaniem stawów.

Czy RZS jest dziedziczne?

Geny mają pewien wpływ, ale ryzyko odziedziczenia choroby jest niewielkie. Większe znaczenie mają czynniki środowiskowe, m.in. palenie tytoniu.

Czy przy RZS można ćwiczyć?

Tak, regularna aktywność jest zalecana. Rodzaj i intensywność ćwiczeń najlepiej ustalić z fizjoterapeutą, szczególnie w okresie zaostrzeń.

Do jakiego lekarza z podejrzeniem RZS?

Do reumatologa. Lekarz rodzinny może zlecić wstępne badania krwi i wystawić skierowanie, ale nie warto zwlekać z konsultacją specjalistyczną.

Materiał ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji lekarskiej.